19.3 Ábyrgð fyrirtækis og meistara

Í íslenska iðn- og starfsnámskerfinu er öryggi og velferð nemandans í verk- og vinnustaðanámi byggð á samfelldu ábyrgðarneti sem sameinar atvinnurekanda, meistara og opinberar eftirlitsstofnanir. Ábyrgð fyrirtækisins stendur á þremur meginstoðum: lög­bundnu öryggi á vinnustað, faglegu gæðakerfi tengdu matvælaöryggi og formlegri námsleiðsögn sem uppfyllir hæfniviðmið aðalnámskrár. Meistarinn er brú milli stefnu fyrirtækisins og daglegs náms nemandans; hann ber ábyrgð á að umskapa rekstrar- og reglugerðarkröfur í skiljanlegt og stigvaxandi námsefni sem endurspeglar raunverulegt vinnuflæði.


Lögbundin rammi fyrirtækisins

Lög um vinnuumhverfi, heilbrigði og öryggi á vinnustöðum nr. 46/1980 leggja á herðar atvinnurekanda að „tryggja öruggt og heilnæmt vinnuumhverfi“ með áherslu á fræðslu um hættur og viðeigandi verndar­búnað government.is. Fyrirtæki sem hyggst taka nema verður að sýna fram á markvissa áhættugreiningu og virkt slysavarnakerfi áður en námssamningur er staðfestur samkvæmt reglugerð um vinnustaðanám nr. 180/2021; þar er kveðið á um að þessi gögn skuli vera hluti samningsins og endurskoðuð árlega í samráði við skóla og nemanda Ísland.

  • Í matvælafyrirtækjum bætist við sértæk krafa Matvælalaga nr. 93/1995 um innra eftirlit byggt á HACCP-meginreglum; stjórnendur bera beinna ábyrgð á að kerfið sé virkt, skjalfest og allt starfsfólk, þar með talið nemar, fái reglubundna fræðslu um matvælaöryggi og hreinlæti Alþingi. Því á starfsnámið ekki aðeins að kenna verklega færni heldur að leiða nemann inn í menningu stöðugs gæðamats og rekjanleika á öllum stigum framleiðslunnar.


Formlegar skyldur meistara

Meistari sem tekur að sér nema þarf að hafa gilt meistarabréf í viðkomandi faggrein, yfirgripsmikla starfsreynslu og staðfesta kennsluréttindi samkvæmt kröfum Tækniskólans og Mennta- og barnamálaráðuneytisins. Í námslýsingu Meistaraskólans kemur fram að markmið námsins sé að „búa meistara undir að annast verklega og fræðilega þjálfun lærlinga, tryggja öryggi á vinnustað og leiða faglegt umbótastarf“ en.tskoli.is.

Meistarinn samþættir dagleg störf nemans við hæfniviðmið námskrár með því að:

  • útfæra verkáætlun þar sem ábyrgð eykst í áföngum frá aðstoðarstörfum yfir í sjálfstæðar vaktir,
  • kenna og staðfesta aðferðir við skráningu hitastigs, hreinsiferla og hráefnareftirlits í samræmi við HACCP,
  • viðhalda rafrænni ferilbók þar sem nemandi fær endurgjöf í rauntíma,
  • funda mánaðarlega með fulltrúa skóla til að samræma mat og úrbætur.
  • Í reglugerð um sveinspróf nr. 698/2009 er kveðið á um að meistarinn skuli staðfesta með undirritun að nemi hafi lokið tilteknum verkþáttum og tileinkað sér vinnustaða­reglur áður en hann er metinn hæfur til sveinsprófs reglugerd.is. Bregðist nemi eða fyrirtæki skyldum sínum er meistar­anum skylt að virkja „stöðvunaráætlun“ þar sem skóli er upplýstur og skilgreind úrbóta­tímabil sett fram; óleyst mál geta leitt til ógildingar námssamningsins.


Hlutverk fyrirtækisins sem lærdómssamfélag

Framleiðslu- og þjónustuumhverfi matvælafyrirtækis býður upp á fjölbreyttar námsaðstæður frá hráefnamóttöku til útsendingar vöru. Fyrirtækið þarf að skilgreina þær deildir sem henta best til náms, skipuleggja vaktir þannig að nemi fái að kynnast öllum lykil­ferlum og tryggja að aðgengi að kennslugögnum, persónuhlífum og verkfærum sé tryggt. Samkvæmt kerfislýsingu Cedefop um íslenska VET-kerfið má fyrirtæki sækja um endur­greiðslu hluta launakostnaðar og útlagðs þjálfunarkostnaðar, enda sé þjálfunin skjalfest og samþykkt af skóla og ráðuneyti CEDEFOP.

Einnig hvílir á fyrirtækinu ábyrgð á samfélagslegum þáttum starfsnámsins: að fylgja jafnréttislögum, tryggja að nemum undir 18 ára aldri sé ekki falið hættulegt eða líkamlega of erfitt starf og grípa inn í ef kemur upp einelti eða kynbundin áreitni á vinnustað. Ný reglugerð um vinnustaðanám (2021) skerpir enn á þessum skyldum og heimilar mennta­yfirvöldum að svipta fyrirtæki þjálfunarleyfi ef brot eru ítrekuð CEDEFOP.